"Οταν ο λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα"

"Οταν ο λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα"

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Τρίτη, 20 Αυγούστου 2019

Οι αντιστασιακές οργανώσεις στο νομό Λασηθίου πριν την Απελευθέρωση


ΕΑΜ-ΕΠΟΝ-ΚΚΕ


Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ απλώνονται σε όλα τα χωριά του νομού Λασηθίου, με εξαίρεση μερικά χωριά στο ανατολικότερο μέρος της επαρχίας Σητείας, η οποία βρισκόταν κάτω από την αγγλική επιρροή. Η νομαρχιακή επιτροπή λειτουργούσε το 1944 ως συλλογικό όργανο με επικεφαλής της τον Ρούσσο Κούνδουρο, πρώην βουλευτή των Φιλελευθέρων και γραμματέα το Μανόλη Πιτυκάκη, απότακτο συνταγματάρχη του 1935, που είχε πάρε μέρος στη Μάχη της Κρήτης. Άλλα σημαντικά μέλη των ΕΑΜικών οργανώσεων υπήρξαν οι: Μανόλης Μυλωνάκης, ταγματάρχης, απότακτος του 1935 και αλβανομάχος, Περικλής Χατζηανδρέου, πρωτοδίκης, Στέφανος Λαζαρίδης επιθεωρητής δημοτικής εκπαίδευσης και Γιώργος Μηλιαράς, πρώην στρατιωτικός διοικητής του νομού Λασηθίου.

Οι Μανόλης Πυτικάκης και ο πρωτοδίκης Περικλής Χατζηανδρέου υπήρξε από τα πιο δραστήρια στελέχη του ΕΑΜ, ενώ κατά καιρούς στις συνεδριάσεις της ΝΕ του ΕΑΜ λάμβανε μέρος και ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης εκ μέρους του ΚΚΕ, ο Νίκος Συμβουλάκης, ο Αντώνης Δουραχαλής και ο Μάρκος Ζουριδάκης. Μόνιμα λάμβανε μέρος στις συνεδριάσεις της ΝΕ του ΕΑΜ, ο Μανόλης Καλλιατάκης, επιφανής κομμουνιστής δικηγόρος. 

Σε όλο το νομό λειτουργούσαν Επαρχιακές Επιτροπές του ΕΑΜ, με βάση τις οργανώσεις των τεσσάρων πολιτειών του οροπεδίου Λασηθίου. 

Παράλληλα, ο τεχνικός μηχανισμός του ΕΑΜ είχε βελτιωθεί σημαντικά. Υπήρχαν σταθεροί σύνδεσμοι, γιάφκες, παράνομα σπίτια και κρησφύγετα των καταδιωκόμενων. Το ΕΑΜ διέθετε ποδήλατα και σημαντικό εκδοτικό μηχανισμό, ο οποίος εξέδιδε σειρά από εφημερίδες όπως τη μηνιαία "Εθνικό Εγερτήριο". Συνεχίζει παράλληλα να εκδίδεται η εφημερίδα του ΚΚΕ "Μάχη", όργανο της Περιφερειακής Επιτροπής Λασηθίου. Το Δεκέμβριο του 1943 ξεκινά να εκδίδεται επίσης, η εφημερίδα "Η φωνή των νέων", όργανο της Νομαρχιακής Επιτροπής της ΕΠΟΝ του νομού Λασηθίου.

Οι εφημερίδες αυτές γράφονταν σε στένσιλ, με γραφομηχανές που είχαν κλαπεί από διάφορες υπηρεσίες και ήταν παράνομες και κατόπιν τυπώνονταν σε πολύγραφο. Το "Εθνικό Εγερτήριο" εκδίδονταν στα σπίτια του Ανδρές Τσιχλή και του Γιάννη Παυλάκη. Στο σπίτι του Γιώργη Χατζηδάκη, στον Άγιο Νικόλαο εκδιδόταν η "Μάχη" και η "Η φωνή των νέων". Οι γραφομηχανές είχαν παρθεί από τη Νομαρχία και την Εισαγγελία του νομού. Η εφημερίδα "Εμπρός" των νέων του ΕΑΜ Νεάπολης, καθώς και ο "Επαναστάτης" όργανο του ΚΚΕ Νεάπολης εξακολουθούσαν να εκδίδονται πιο "πρωτόγονα", με ζωική πηκτή. Οι μεμεβράνες, μετά το χτύπημα της γραφομηχανής, πήγαιναν στον πολύγραφο που είχε εγκατασταθεί στο χωριό Λακκώνια, στο σπίτι του Κώστα Σταυρακάκη, πέντε χιλιόμετρα έξω από τον Άγιο Νικόλαο. Στη συντακτική επιτροπή των εφημερίδων βρισκόταν ο χημικός Γιώργης Τσαμπαρλάκης και ο ποιητής και φιλόλογος Γιάννης Μενεγάκης.

Από τις αρχές του 1944, ξεκίνησαν να εκδίονται και οι εφημερίδες "Ελευθερία" της ΕΠΟΝ Αγίου Νικολάου, σε γραφομηχανή, "Ο ΕΠΟΝίτης" όργανο της ΕΠΟΝ Ιεράπετρας, πολυγραφημένη και "Η φωνή του λαού" όργανο του ΕΑΜ Ιεράπετρας, που επίσης εκδιδόταν σε πολύγραφο. Σε καθεμιά από τις τέσσερις πολιτείες του νομού Λασηθίου υπήρχαν παράνομα ραδιόφωνα και καθημερινά κυκλοφορούσε δελτίο ειδήσεων για πλήρη ενημέρωση του λαού. 

Στο τέλος του 1943, η δύναμη μόνο των κομματικών οργανώσεων της Αχτιδικής Επιτροπής Ιεράπετρας ξεπερνούσε τα 600 μέλη. Στην επαρχεία Σητείας το ΚΚΕ διέθετε 70 μέλη, στην Αχτιδικής του οροπεδίου Λασηθίου 50 μέλη, ενώ η Αχτιδική Επιτροπή του Αγίου Νικολάου, μαζί με τα γύρω χωριό οργάνωνε περίπου 250 μέλη. Τέλος, η Αχτιδική Επιτροπή της Νεάπολης, με τα γύρω χωριά οργάνωναν περί τα 250. Σύνολο κομματικών μελών, περίπου 1200. Παράλληλα, η ΕΠΟΝ οργάνωνε περίπου 600 μέλη και άλλα τόσα περίπου το ΕΑΜ, χωρίς να μετρούνται σε αυτά τα μέλη του ΚΚΕ. 


ΕΛΑΣ


Μετά τα γεγονότα της Βιάννου, ο ΕΛΑΣ Λασηθίου είχε ανασυγκροτηθεί. Η ομάδα των Λασηθιώτικων βουνών, με επικεφαλής το Νίκο Σαμαρείτη διέθετε τώρα περισσότερα λημέρια, όπλα και διασυνδέσεις σε όλο το νομό και τα ορεινά χωριά. Δεκάδες άνθρωποι βοήθησαν στη συγκέντρωση οπλισμού, που προερχόταν κυρίως από τους Ιταλούς, όπως και σε ιματισμό, άρβυλα και άλλα εφόδια. Ο ΕΛΑΣ Κρήτης είναι καλύτερα εξοπλισμένος και πιο μαζικός από κάθε άλλη οργάνωση της Κρήτης. 

Τα μάχιμα τμήματα του ΕΛΑΣ στο Λασήθι, αλλά και σε όλη την Κρήτη περιβάλλονται πια από ένα πυκνό δίκτυο μαζικότατων οργανώσεων και επισιτιστικών συνεταιρισμών. Μέλη του ΕΑΜ δρουν μέσα στις γερμανικές και αγγλικές υπηρεσίες πληροφοριών και παρέχουν σημαντικές πληροφορίες στον ΕΛΑΣ, για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεών του.

Σπουδαίο παράλληλα, είναι και το δίκτυο των οπλαποθηκών του ΕΛΑΣ. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, στον ΕΛΑΣ Λασηθίου έφθασαν πάνω από 60 όπλα και δεκάδες κάσες με εφόδια και πυρομαχικά. Από τη δική τους πλευρά, οι αγγλικές αποστολές δεν δίνουν στον ΕΛΑΣ ούτε ένα ζευγάρι αρβύλες. Το ΕΑΜ θέτει ως καθήκον του τη συλλογή οπλισμού των Ιταλών και ο ΕΛΑΣ οργανώνει αποθήκες σε δεκάδες σπηλιές, φαγώματα και μιτάτα. Με τον τρόπο αυτό, η οπλική και επιχειρησιακή υπεροχή του ΕΛΑΣ Λασηθίου είναι στα μέσα του 1944 αδιαμφισβήτητη έναντι κάθε άλλης οργάνωσης.


Τα σπίτια 


Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω το ΕΑΜ, το ΚΚΕ και ο ΕΛΑΣ διέθεταν στο νομό εκατοντάδες ασφαλή σπίτια στη διάθεσή τους. Οικογένειες του Λασηθίου, με μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους άνοιγαν πρόθυμα τα σπίτια τους, στον αγωνιστή, τον αντάρτη και τον κομμουνιστή, προσφέροντας τεράστιες υπηρεσίες στον αγώνα. Μερικές από αυτές τις οικογένειες υπήρξαν οι εξής:

Στην Ιεράπετρα: Οι οικογένειες Κοπανάκη Μαρίας, Χρυσοφάκη Ευδοκίας, Δασκαλάκη Άννας, Φραγκάκη Λευτέρη, Γαϊτάνου Λευτέρη και Χριστοφιδάκη Γιώργη.

Στις Μάλες: Η οικογένεια του γιατρού Χουρδάκη.

Στο Κάτω Χωριό Ιεράπετρας: Οι οικογένειες Φραγκούλη, Νίκου Καζαντζάκη, Ανδρέα Φλουράκη και Γράσσου.

Στη Σητεία: Οι οικογένειες του Σπύρου Ντούλη, του Πλωμαρίτη και το ξενοδοχείο "Μύσσων".

Στη Νεάπολη: Οι οικογένειες του Μανόλη Φρουδά, του Γιάννη Παυλάκη, της Μαρίας Κοκολάκη, του Πατσιδιώτη, του Ανδρέα Τσιχλή, του Κωστή Λουμπούνη, του Τσιχλανδρέα, και το εργοστάσιο του Κωστή Λουμπούνη.

Στη Λατσίδα: Οι οικογένειες του Δημήτρη Φραγκάκη, του Δινεράκη και η οικογένεια Τζαγκουρνή.

Στο Βραχάσι: Οι οικογένειες του Μιχάλη Κοσμαδάκη, της Μαρίας Ψαλλιδάκη, της Δώρας Φθενάκη και του Μίχαλου. 

Στη Φουρνή: Οι οικογένεια του Γραμματικάκη.

Στην Ελούντα: Η οικογένεια του Κατρίνη

Στον Άγιο Νικόλαο: Τα σπίτια των Παναγιωτάκη, Χατζηπαναγιώτου, Γιώργη Χατζηδάκη, Μανόλη Κατσούλη, Γιώργη Δεσποτάκη, Σπύρου Μεθυμάκη και Νίκου Στεφανάκη.

Στην Κριτσά: Τα σπίτια των Σήφη Νερατζούλη και του Γιάννη Κουτάντου.

Στον Κρούστα: Οι οικογένειες Σωρού, Γεροντάκη, Λασηθιωτάκη και του Γιάννη Ρουκουνάκη.

Στο οροπέδιο Λασηθίου: Η οικογένεια του Ζαχαριά Κυριακάκη

Στο Καμινάκι: Το σπίτι της Ελευθερίας Σκυβαλάκη.



Το δίκτυο των συνδέσμων 


Στο δίκτυο των συνδέσμων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΚΚΕ Λασηθίου, οι παρακάτω άνδρες και γυναίκες αγωνίστικαν σε συνθήκες επικίνδυνες και κοπιαστηκές, για την επικοινωνία των οργανώσεων του νομού: Βιργινία Σαμαρείτη, Μαρίκα Κοκκινάκη, Γιώργης Καραγιάννης και Μανόλης Φρουδάς.


Πηγή: Μιχάλης Κοκολάκης, Ανατολική Κρήτη- Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος, Γνώσεις, Αθήνα 1980.




Δευτέρα, 19 Αυγούστου 2019

Το κίνημα στο νομό Λασηθίου στα τέλη του 1943- αρχές του 1944



H Αντίνταση γιγαντώνεται και διασπάται


Καθώς μπαίνουμε στο 1943 η Εθνική Αντίσταση κορυφώνεται σε ολόκληρη την Ελλάδα και μαζί και στο νομό Λασηθίου. Η 5η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Κρήτης, με επικεφαλής της τον στρατηγό Γρηγόρη Κοντεκάκη έχει χαρακτήρα κανονικού στρατού, οργανωμένου σε τάγματα και συντάγματα, ανά νομό. Διαθέτει τρία στρατηγεία οργανωμένα στους τρεις μεγαλύτερους ορεινούς όγκους του νησιού και διενεργεί σημαντικές επιχειρήσεις κατά των Γερμανών και των ντόπιων συνεργατών τους. 

Παράλληλα, εμφανίζεται μια άνευ προηγουμένου αντι-ΕΑΜική έξαρση των Άγγλων πρακτόρων που προσπαθούν να διασπάσουν το ΕΑΜικό κίνημα. Στην Κρήτη εμφανίζεται ο Μανόλης Κελαϊδής με το ψευδώνυμο “Ηλίας”. Πρόκειται για τον μετέπειτα οργανωτή της Δίκης των Αεροπόρων. Ο Κελαϊδής κατορθώνει να διασπάσει τις συμφωνίες ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και ΕΟΚ και επιχειρεί να διασπάσει και τη Νομαρχιακή Επιτροπή του ΕΑΜ Λασηθίου. Την προσπάθειά του σταματά, το στέλεχος του ΕΑΜ Ρούσσος Κούνδουρος, άνθρωπος οξυδερκής, προνοητικός και αριστοτέχνης πολιτικός. Η απάντησή του στον Κελαϊδή είναι η εξής: “Το ΕΑΜ στο νομό μας αντιπροσωπεύει την εθνική ενότητα και δεν χρειάζεται να γίνει άλλη οργάνωση, γιατί θα είναι σε βάρος του αγώνα. Οι δε κομμουνιστές, όπως εγώ τους γνώρισα εδώ, είναι οι καλύτεροι πατριώτες”.

Σε όλους τους άλλους νομούς της Κρήτης, Κελαϊδής θα επιτύχει τη διάσπαση. Οι Άγγλοι πράκτορες δημιουργούν γύρω από τις βάσεις των ασυρμάτων τους, ολιγομελής αντι-ΕΑΜικές οργανώσεις με “μαγιά” τους άνδρες της ΕΟΚ. Φερέφωνό τους είναι ο δεσπότης Πέτρας Διονύσιος Μαραγκουδάκης που κάθε Κυριακή εξαπέλυε από τον άμβωνα λόγους και αφορισμούς των κομμουνιστών, αλλά και ύμνους για τους Άγγλους και τους Γερμανούς. Χαρακτηριστικά, σε ένα κήρυγμά του αναφέρει για τους ναζί κατακτητές: “Άγγελοι στην ψυχή, άγγελοι και στην όψη”. Το λαϊκό κίνημα εξοργίζεται. Η ΕΠΟΝ του στέλνει προσωπική επιστολή, στην οποία του αναφέρει τους σκοπούς της και τα ιδανικά της και του θυμίζει το χριστιανικό του χρέος απέναντι στους σκλάβους του ποιμνίου του. Αυτός όμως ακατάβλητος συνεχίζει το αντι-ΕΑΜικό και αντικομμουνιστικό του παραλήρημα. Προχωρά μάλιστα και ένα βήμα παραπέρα, υποδεικνύει από τον άμβωνα συγκεκριμένα άτομα οργανωμένα, τα οποία αναγκάζονται να βγουν στην παρανομία, καθώς Ιταλοί και Γερμανοί παρακολουθούν με ενδιαφέρον. 

Το ΕΑΜ, στις κινήσεις αυτές απαντά με ακόμα μεγαλύτερο άνοιγμα στις μάζες. Πολλαπλασιάζονται οι οργανωμένη και σχεδιασμένη στρατολογία με σύνθημα: “Εκτός από τους προδότες και τους υπόπτους, όλοι οι άλλοι έχουν θέση στις ΕΑΜικές οργανώσεις”. Η ανταπόκριση του κόσμου, ειδικά στο νομό Λασηθίου είναι μεγάλη. Καθώς, ο δωσιλογισμός σηκώνει κεφάλι σε όλη την Κρήτη, το ΕΑΜ λαμβάνει κεντρική απόφαση για την οργάνωση μαχητικών ομάδων. Οι ομάδες αυτές δρουν ξεχωριστά από τον ΕΛΑΣ, οργανώνονται σε πενταμελείς και μετέπειτα δεκαμελείς ομάδες και υπάγονται απευθείας στις Νομαρχιακές Επιτροπές του ΕΑΜ κάθε νομού. Στη δράση τους μοιάζουν με την ΟΠΛΑ, όμως το Φεβρουάριο του 1944 θα εξελιχθούν στον εφεδρικό ΕΛΑΣ. Πρώτη τέτοια ομάδα βγαίνει, στο βουνό Μεραμπέλλο. 


Η διάλυση της οργάνωσης των αγγλικών ασρμάτων στη Σητεία



Η επαρχεία Σητείας βρίσκεται στο πιο μακρινό ανατολικό άκρο του νησιού, απομονωμένη με μια οροσειρά που σαν τείχος τη χωρίζει από τον υπόλοιπο νομό και την υπόλοιπη Κρήτη. Η επαρχεία μοιάζει με νησί που όλες οι επικοινωνίες του γίνονταν από τη θάλασσα, με καΐκια. Μέσω θαλάσσης επικοινωνούσε με τη Ρόδο, το Ηράκλειο και την Αθήνα. Στο λιμάνι της Σητείας, η παρουσία των Ιταλών κατακτητών ήταν από την αρχή λιγότερο έντονη από ότι στις άλλες επαρχίες και επί Γερμανών ακόμα μικρότερη. Εδώ, οι Άγγλοι πράκτορες βρήκαν ένα ιδανικό σημείο για να οργανώσουν βάση ασυρμάτων. Σε αυτή βοήθησαν και διάφοροι τοπικοί παράγοντες, ορισμένοι από τους οποίους πληρώθηκαν από τους Άγγλους με χρυσές λίρες. Αρχικά, στη Σητεία δημιουργήθηκε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος Σητείας (ΣΣΣ) και η Πατριωτική Οργάνωση Σητείας (ΠΟΣ), οι οποίες σύντομα συρρικνώθηκαν και πολλά μέλη τους προσχώρησαν στο ΕΑΜ. Ο ασύρματος των Άγγλων βρισκόταν στη Μονή Τοπλού και η τοπική ομάδα Άγγλων είχε ως επικεφαλής της τον ταγματάρχη Χιουζ Σμιθ, που στην πραγματικότητα ήταν ο Μακ Ντίλον. Κοντά του και κοντά στις ασθενικές οργανώσεις βρίσκονταν οι λοχαγοί Χάουερ Στάνλεϋ και Άρθρουρ Χάρλεϋ. Όλοι τους κυκλοφορούσαν σαν απλοί Κρήτες με κρουσάτα μαντίλια στο κεφάλι και μιλούσαν άπταιστα τα ελληνικά, με κρητική διάλεκτο. 

Ωστόσο, στις αρχές του 1944 με αφορμή την εξαφάνιση ενός Γερμανού αξιωματικού στη Σητεία, οι κατοχικές δυνάμεις θα διενεργήσουν εκκαθαριστική επιχείρηση. Με πληροφορίες που πήραν από έναν Αρμένιο καλόγερο της Μονής Τοπλού προχώρησαν σε μαζικές συλλήψεις και διέλυσαν το δίκτυο των Άγγλων, οι οποίοι έμειναν μόνοι τους στα ορεινά της Σητείας. Από την άλλη πλευρά, οι ΕΑΜικές οργανώσεις δέχθηκαν και αυτές σοβαρό πλήγμα στη Σητεία, χωρίς όμως να διαλυθούν. Μετά από ανακρίσεις και βασανιστήρια στον Άγιο Νικόλαο, τα Χανιά και τη Νεάπολη, οι συλληφθέντες δικάστηκαν στο στρατοδικείο Χανίων. Μάρτυρας κατηγορίες εμφανίστηκε ο ιερομόναχος Ερμόλαος. Στη δίκη καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν οι 

Τερψιχόρη Χρυσουλάκη-Βλάχου
Γεννάδιος Συλλιγνάκης – ηγούμενος και μέλος του ΕΑΜ
Καλλίνικος Παπαθανασάκης
Ευμένιος Σταματάκης
Ελένη Μαρκετάκη.

Ο φαρμακοποιός της Σητείας και μέλος του ΕΑΜ Σήφης Σακαδάκης σκοτώθηκε πριν δικαστεί και το σώμα του βρέθηκα κακοποιημένο στη θέση “Μπούφος” του χωριού Σίσι. Ο πράκτορας των Άγγλων Γιάννης Ιωαννίδης σκοτώθηκε από τους Γερμανούς στην προσπάθειά του να διαφύγει στη Μέση Ανατολή στα παράλια της Σητείας. Σε βαριές ποινές φυλάκισης καταδικάστηκαν οι Κοκκινάκης, Θαλασσινός και Μάντακας, όπως και οι αδελφές Μαρκετάκη, οι αδελφές Ελευθεράκη, Κακουράκη και Φραντζέσκου. Ελάχιστοι αθωώθηκαν.

Ο προδότης Ερμόλαος καταδικάστηκε από όλες τις οργανώσεις της Κρήτης σε θάνατο, όμως πριν προλάβουν να τον πιάσουν και να τον εκτελέσουν, πέρασε από δικαστήριο δωσιλόγων και το μεταδεκεμβριανό αστικό κράτος, τον αθώωσε. 

Στη Σητεία, οι Άγγλοι πράκτορες έμεναν πια μόνοι τους, με μοναδική οργάνωση που ακόμα λειτουργούσε, αυτή του τοπικού ΕΑΜ. Σύντομα οργάνωσαν τις επαφές μαζί της, όμως η συνεργασία μεταξύ τους υπήρξε μόνο τυπική, καθώς η επιφυλακτικότητα για τη δράση των Άγγλων στην Ελλάδα είχε ήδη καλλιεργηθεί στις τάξεις του ΕΑΜ. 

Πηγή: Μιχάλης Κοκολάκης, Ανατολική Κρήτη- Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος, Γνώσεις, Αθήνα 1980.